De Wadden vormen de grootste ononderbroken systeem van zand- en slikplaten ter wereld met een grotendeels ongestoorde natuurlijke dynamiek. Zeer weinig gebieden in de wereld van vergelijkbare grootte zijn even goed beschermd als de Waddenzee.
De eilanden werken als een soort 'barrière', waarachter gemakkelijk zand en slik (sediment) neerslaat. Dat komt omdat het meeste water relatief rustig en ondiep is. Dit systeem van zand en slik (sedimentair systeem) maakt het waddengebied uniek. Een gebied dat zich uitstrekt over zo'n 8.000 vierkante kilometer, van Den Helder in Nederland, langs de kusten van Noord-Duitsland tot aan het Deense Esbjerg.
Getijdengebieden in de wereld van soortgelijke grootte, zoals de Banc d'Arguin National Park in Mauretanië, zijn moeilijk met onze Wadden te vergelijken. Zij liggen in een andere klimaatzone en hebben daardoor een andere flora en fauna. Rivieren hebben een grotere invloed op het gebied en er is een andere soort sedimentatie.
Op Europese schaal is de Waddenzee het grootste en belangrijkste kust- getijde-wetland. Het is 16x zo groot als de tweede in rij, Morecambe Bay in Engeland, en 1,5 x zo groot als alle 55 wadden in de 155 Britse estuaria samen.
De Waddenzee is een van de weinige kustgetijden- wetlands in de wereld waar natuurlijke (geomorfologische en biologische) processen op grote schaal ongestoord kunnen plaatsvinden.
In grote delen van de Waddenzee komt nog ongestoord een structuur voor dat uniek is op wereldschaal. Het gaat hierbij om een patroon van zeegaten, geulen en prielen, dat op verschillende schaalniveaus zichtbaar is: op de schaal van satellietbeelden, op luchtfoto's van de Waddenzee tot op de schaal van meters tot decimeters in wadplaten en kwelders.
Er komen duinen en kwelders voor in alle stadia van ontwikkeling waardoor er sprake is van een uitzonderlijke soortenrijkdom.
Internationaal is de Waddenzee erkend als een biologisch ecosysteem dat een uitzonderlijk grote voedselrijkdom voortbrengt. De productiviteit in termen van biomassa is een van de grootste in de wereld.
Het is daardoor een belangrijk voedsel-, paai- en kraamgebied voor vis, schelpdieren en weekdieren. Vissoorten als schol, tong en haring,groeien op in de Waddenzee voordat ze commercieel worden bevist in de Noordzee. De Waddenzee is als het ware een "kraamkamer" voor vissen. De Wadden hebben een uitzonderlijk rijke bodemfauna. Er is bovendien een gevarieerde en zeer specifieke flora en vegetatie. Zeezoogdieren zoals de gewone en de grijze zeehond komen in grote aantallen voor. In handboeken wordt naar al deze aspecten vaak verwezen.
De Waddenzee is van uitzonderlijke internationale betekenis voor ernorme aantallen trekvogels. Veel soorten overwinteren in zuidelijke streken (van Frankrijk tot midden Afrika) en broeden in het noorden (van Scandinavië tot in de toendra's van Siberië, Canada en Groenland). Op de heen- én de terugreis doen ze de Wadden aan om hun vetreserves aan te vullen. Van ongeveer 10 populaties is bekend dat de hele populatie hier verkeert; van tenminste 52 populaties van 41 soorten van trekvogels is bekend dat zij de Waddenzee aandoen op hun trektocht.
De Waddenzee is dus zeer belangrijk voor het behoud van deze soorten. Naar schatting tien tot twaalf miljoen trekvogels maken er gebruik van. Vergelijkbare trekroutes zijn er alleen tussen Zuid-Amerika en het Noordpoolgebied over het Amerikaanse continent, en tussen Australië en het Noordpoolgebied via de Oost-Aziatische kusten.
De Waddenzee is daarmee ook erg belangrijk vanuit wetenschappelijk oogpunt. Lange trekbewegingen vanuit Europa kunnen alleen hier op deze schaal bestudeerd worden.
Het is goed zichtbaar hoe de mens in de loop der jaren het landschap aan het Wad in samenspel met de natuur heeft gevormd.
Het gebied is bijzonder vanwege de rust, de weidsheid en de getijdendynamiek.
In weinig andere gebieden ter wereld is het mogelijk om zó relatief veilig de grote natuurkrachten te ondergaan die de omgeving dagelijks scheppen en herscheppen. Deze intense ervaring, zowel voor bewoners als bezoekers, maakt deel uit van de bijzondere belevingswaarde van de Wadden.
De combinatie van de open horizon, de grenzenloze lucht die zich er boven uitstrekt, de onduidelijke overgang tussen wadplaten en de zee, de unieke verzameling van habitats en biotopen binnen een gebied en de continue dynamiek, veroorzaken een geheel eigen schoonheid en dragen bij aan de uitzonderlijke belevingswaarde van de Wadden.
